-
Articoj e preposission
dë, a, da, an (ën), con, su, për, tra, fra La tàula che a ven a mostra ij articoj piemontèis e coma as dòvro. a mostra peui coma as formo cole preposission articolà che a-i son an piemontèis (peui diroma dle particolatità):
| articol | coma as dòvra | dë, ëd 'd, d' | a | da | su |
| ël | definì mascolin singolar, danans a nòm che ancamin-o për:
consonant sempia o segoìa da "r" o "l". grup "gn" |
dël | al | dal | sël (sul) |
| lë | definì mascolin singolar, danans a nòm che ancamin-o për:
doe consonant. "s" fòrta (nen sempe) |
dlë | a lë | da lë | slë |
| 'l | definì mascolin singolar, dòp paròle che a finisso për:
vocal, al pòst ëd "ël" |
dël | al | dal | sël (sul) |
| l' | definì mascolin singolar, danans a nòm che ancamin-o për:
vocal |
dl' | a l' | da l' | sl' |
| ij | definì mascolin plural, danans s paròle che a veulo:
al singolar "ël" |
dij | ai | dai | sij (sui) |
| jë | definì mascolin plural, danans s paròle che a veulo:
al singolar "lë" |
djë | a jë | da jë | sjë |
| j' | definì mascolin plural, dòp paròle che a finisso për:
vocal |
dj' | a j' | da j' | sj' |
| la | definì feminin singolar, danans paròle che a comenso për:
consonant |
dla | a la | da la | sla |
| l' | definì feminin singolar, danans paròle che a comenso për:
vocal |
dl' | a l' | da l' | sl' |
| le | definì feminin plural, danans paròle che a comenso për:
consonant |
dle | a le | da le | sle |
| j' | definì feminin plural, danans paròle che a comenso për:
vocal |
dj' | a j' | da j' | sj' |
| un | andefinì mascolin singolar, danans a nòm che ancamin-o për:
consonant sempia o segoìa da "r" o "l". grup "gn" |
- - - - | - - - - | - - - - | - - - - |
| 'n | andefinì mascolin singolar, dòp paròle che a finisso për:
vocal, al pòst ëd "un"< |
- - - - | - - - - | - - - - | - - - - |
| në | andefinì mascolin singolar, danans a nòm che ancamin-o për:
doe consonant. "s" fòrta (nen sempe) |
- - - - | - - - - | - - - - | - - - - |
| n' | andefinì mascolin singolar, danans a nòm che ancamin-o për:
vocal |
- - - - | - - - - | - - - - | - - - - |
| una | andefinì feminin singolar, danans a nòm che ancamin-o për:
consonant |
- - - - | - - - - | - - - - | - - - - |
| na | andefinì feminin singolar, danans a nòm che ancamin-o për:
consonant |
- - - - | - - - - | - - - - | - - - - |
| n' | andefinì feminin singolar, dòp paròle che a finisso për:
vocal |
- - - - | - - - - | - - - - | - - - - |
Come nòte a venta dì:
Le régole për dovré le preposission sempie dë, ëd, 'd, d' a son le mideme che as dòvro për j'articoj mascolin singolar. Quand che as dòvra ëd a venta arcordé che costa a forma nen preposission articolà e che alora articol e preposission a resto doe paròle separà.
Për le preposission articolà con doe possibilità, dòvré l'una o l'autra a dipend da coma a ven bin al discors (rason eufoniche)
An general, an piemontèis, tante paròle che a comenso per an a peulo esse scrivùe 'dcò con ën opura in (son a val nen sempe). Ant ësto cas, la preposission an as peul 'dcò trové coma ën, mentre l'articol un as treuva 'dcò coma an, a meno che a sia numer, përchè alora a resta mach sempe un, una.
Për j'autre preposission articolà as nòta:
Preposission e articol a resto separà.
Se a-i é l'articol, la preposission an as cambia an ant.
Motobin sovens, le preposission articolà formà da su a pìjo danans (separà) la preposission an.
Esempi:
Con la tésta ant ël capél e ij pé ant le scarpe.
Ël camin a l'é an sël cop.
Ij beucc dlë siass a son cit.
Autre preposission, mai articolà gnanca an italian a son (come esempi):
sota, d'sora, danans, darera, vers, travers, ...
e quàich preposission compòsta:
dë'd sà, dë'd là, da's për tut, ...
-
Ij nòm sostantiv e agetiv
Mascolin-Feminin, Singolar-Plural
Tra le lenghe neolatin-e a-i son ëd diferensse e sì scrivoma chèich esempi ëd nòm piemontèis che a l'han gener divers da l'italian:
Esempi ëd nòm piemontèis mascolin, che a son feminin an italian:
botal .......... ital. la botte
caussèt....... it....la calza
papé .......... it.... la carta
pruss.......... it.... la pera
pom ........... it.... la mela
tòni ............ it.... la tuta
Esempi ëd nòm piemontèis feminin, che a son mascolin an italian:
cavagna....... ital. il cesto
coefa........... it.... il velo
drugia.......... it.... il letame
fior............... it.... il fiore
fosëtta......... it.... il razzo
frèid............. it.... il freddo
losna............ it.... il lampo
A-i son peui ëd nòm, an piemontèis, che a veulo dì còse divèrse ani ij doi gener. Un ëd costi a l'é "seugn": Con la seugn ch'i l'avija ier sèira son andait a deurme e l'hai fait ël seugn pì stùpid ch'as peudìa fesse. A venta fé atension che sti sì a son nen un derivà da l'autr, ma a son doi nòm divers.
A-i son 'd cò 'd nòm che a l'han doi gener ma che ant i doi gener a son divers (son a càpita an tute le lenghe). Esempi:
fieul -> fija
pare -> mare
barba -> magna
monsù -> madama
Passagi mascolin -> feminin:
Për i nòm che a l'han ij doi gener, le régole për passé da mascolin a feminin a son:
- Ij nòm che a finisso per consonant al mascolin, a pijo na a final al feminin.
Alora lë sgnor a fa la sgnora, ël novod a fa la novoda, ël gat a fa la gata e le ecession a smij 'n pòc a cole italian-e, come ël can che a fà la cagna. Però a-i son i nòm ëd mesté che al mascolin a finisso con or che al feminin a fan oira. 'Dcò sì le ecession a smijo a cole italian-e:
artajor -> artajoira
tensior -> tensioira
Se la final mascolin-a a l'é tor alora la final feminin-a a l'é triss
pitor -> pitriss
ator -> atriss
E peui, come an italian , a-i son për esempi:
dotor -> dotorëssa
professor -> profesorëssa
cont -> contëssa
- Ancora le mideme régole as adato a la final an or quand che a derivo da 'n agetiv comparativ, diferente se la paròla a l'é dovrà come sostantiv o come agetiv: come agetiv a cambio nen, come sostantiv a gionto na a. Son a val 'dcò per le finaj an al: j'agetiv a cambio nen, i sostantiv a gionto na a. Esempi:
ël cap superior, la càpa superior.
ël superior dij frà, la superiora dël convent.
ël servissi postal, la cartolin-a postal.
ël caval, la cavala.
- J'agetiv con la final an il, se su ..il a-i é l'acent tònich dla paròla, a gionto na a
dësnò a cambio nen:
n'afé sutil, na còsa sutila
n'afé fàcil, na còsa fàcil.
- Ij nòm mascolin con la final an eur, al feminin a l'han quasi sempe la la final an eusa e mach quàich vira an eura. Për esempi:
farseur -> faeseusa
blagheur -> blagheura
- Ij nòm che a finisso al mascolin per er, al feminin a perdo la e, e a gionto la a, ma a-i son ecession: Për esempi:
pòver -> pòvra
làder -> làdra
e anvece:
lìber -> lìbera.
- Diversi nòm peui, che a finisso per consonant ma l'ultima vocal a l'é na e acentà, a la trasformo an ë, e dle vire a randobio la consonant, come për esempi:
gnech -> gnëcca
spess -> spëssa
verd -> vërda
D'autri anvece a stan a la régola:
amer -> amèra
vér -> vèra
- Ij nòm che a finisso per i, j al mascolin, al feminin a gionto na a:
finì -> finìa
patì -> patìa
degordì -> degordìa
- Ij nòm che a finisso con u al mascolin, a gionto la a al feminin, ma, dle vire, a pijo 'dcò na v eufonica, che as pronunssia davsin a na u italian-a cùrta:
grotolù -> grotolùa, grotolùva
patanù -> patanùa, patanùva
- Ij nòm mascolin che a finisso për o a cambio la o an a. Për esempi:
bòrgno -> bòrgna
lésto -> lésta
dròlo -> dròla
A fà ecession vido -> vidoa perchè a diso che a l'é 'l prim che a deriva dal ëscond
- Ij nòm mascolin che a finisso për e nen acentà a cambio la e an a. Esempi:
botegàire -> botegàira
- Ij nòm mascolin che a finisso për é (acentà strèita) a la cambio an era. Esempi:
marghé -> marghera
bërgé -> bërgera
panaté -> panatera
- Ij nòm mascolin che a finisso për ch, gh a perdo la h e a pijo la a. Esempi:
antrégh -> antréga
rich -> rica
- Ij nòm mascolin che a finisso për cc, gg a perdo una dle dobie e a pijo ia. Esempi:
svicc -> svicia
- Ij nòm mascolin che a finisso për n a pijo la a e la n a diventa sempe n-. Esempi:
gadan -> gadan-a
padron -> padron-a
- A-i son ëd nòm mascolin con doe forme diverse al feminin. Për esempi:
prior -> priora -> priòira
- A-i son peui nòm con la stessa forma ant i doi gener
ël giovo -> la giovo
- Për le bestie, se a l'han nen doi nòm divers come lion, lionëssa, alora a gionto mas-c. fumela. Esempi:
sumia mas-c, sumia fumela
ël mas-c dla marmòta, la fumela dla marmòta
- Për le piante e la fruta a-i son nòm mascolin e feminin mës-cià. Esempi:
ël pomé (pianta), ël pom (fruta) ; la nosera (pianta), la nos (fruta).
Diferent da l'italian, ëd sòlit a na pianta d'an gener a corispond na fruta dl'istess gener.
Passagi singolar -> plural:
'D cò sì a-i son ëd régole generaj e puàich ecession:
- Ij nòm che a finisso për consonant o për vocal acentà a cambio nen al plural:
l'artajor ->j'artajor
ël maslé -> ij maslé
ël sigilin -> ij sigilin
la ramà -> le ramà
- A fan ecession ij nòm con final an l che al plural a finisso an j:
ël botal -> ij botaj
ël caval -> ij cavaj
ël tombarel _>ij tombarej
- A fan ëd cò ecession quaich agetiv e 'l nòm ann che a fan ël plural an i:
ann -> ani
nòstr -> nòstri
vòstr -> vòstri
mes -> mesi
pòver -> pòvri (che come sosrantiv a fa ij pòver)
tròp -> tròpi e ancora d'autri
- Për j'autre paròle, ij nom mascolin che a finisso an a, e, i, o e ij nòm feminin che a finisso an e a cambio nen al plural. Esempi:
ël pistapàuta -> ij pistapàuta (a ciamavo parej ij soldà ëd fanteria)
lë stibi -> jë stibi
ël prèive -> ij prèive
la mare -> le mare
- Ij nòm feminin che a finisso con a a fan ël plural an e:
la cunchìa -> le cunchìe
l'orìa -> le orìe
la rava -> le rave
l'arësca -> j'arësche
- Le paròle che a finisso con ij grup cia, gia nen acentà né l'una né l'autra, a fan ël plural an ce, ge:
macia -> mace
ongia -> onge
- A-i é 'd cò nòm che a l'han doi pluraj. Esempi:
ël buel -> ij buej -> le buéle
ël fil -> ij fij -> le file
- Për finì, quaich nòm, singolar an italian, an piemontèis a l'ha mach ël plural, come për esempi:
le rossòle
